Www.Oronzai.Com

Малаас гадна малчид зуданд нэрвэгдэж эхэллээ. Цасан шуурга нүүр нүдгүй балбах, өвлийн хүйтэн жаварт малчид осгох нь. Уг нь “Мал дагавал ам тосдоно” гэдэгсэн. Харин сүүлийн жилүүдийн байдлаар энэ үг эсэргээрээ хэлэгдэж байна гэхэд болно. Малын тоо толгой өсөж бэлчээр талхлагдаж, ямааны тоо толгой ихэссэнээс цөлжилт үүсэх гол шалтгаан боллоо гэж хэдэн малаа “ад үзсэн”-ээс болов уу. Ашдын бэлгээс амны билиг гэдэг дээ. Энэ өвлийн зуд малаасаа хэтрээд малчныхаа аминд хүрэх нь ээ. Цас их унасан газруудад малчид нь гэрээсээ гарч чадах­гүй, утастай нэг нь хүн дуудаж, хаалга дарсан цасаа арилгуулж байна. Агаарын дулаан хасах хэмтэй байхад арваннэгдүгээр сард бороо орж, маргааш нь цасаар шуурч, мөсөн бүрхүүл тогтсон нь жинхэнэ байгалийн гамшиг. Ховд аймгийн Булган суманд болсон дээрх явдал энгийн жишээ. Тус сумын нутагт орсон цасны зузаан нь 45 см гэх боловч, энэ нь нам дор газрынх. Уулархаг бүсдээ нам дор газраа бодвол цас их орж, салхи хүчтэй байдаг. Алтайн уулархаг бүсэд оршдог Булган суманд зогсож байгаа адууны хоёр чих нь л харагдаж байгаа гэсэн. Отор хийж яваа болон, өвөлжөөндөө буугаад цасанд хаагдаж холбоо барьж чадахгүй байгаа 60 гаруй суурь өрх бий. Тэдгээрийн 60 хувь нь 100-гаас доошгүй малтай. Эдгээр айлын зарим нэгтэй нь Үенч суманд орших хилийн заставын хол­боо­гоор дамжуулан мэдээлэл авахад түлэх түлээгүй болсон айлууд илүү гэрээ түлж, хоолны хомсдолд орж байгаа гэнэ.

10 мянга гаруй хүн амтай, 1200 орчим малчин өрхтэй, 245 мянган малтай уг сумаас   хам­гийн сүүлд авсан мэдээгээр нийт малын 10 гаруй хувь нь хорогд­жээ. Хэдийгээр мал сүрэг нь Монголын баялаг ч малчид амь насаа үл ажран  малынхаа төлөө зовниж  байна. Тиймээс малдаа санаа зовохоосоо илүү малчин­даа анхаарлаа хандуу­лах цаг болж. Говь-Алтай айм­гийн Ха­лиун сумыг л аваад үзье. Алтайн уулархаг бүсэд оршдог тус сум нь 147 мянган мал оны эцсээр тоолуулсан. 10 мянга га­руй мал хо­рогдсон гэх тоо бай­гаа. Холбоо барих боломжгүй, малчдын мал хэдээр хорогдож байгаа нь тодорхойгүй байна. Одоогоор цасан шуурга тасралт­гүй шуур­санаас 46 айл цасанд да­рагдаж тэдний 14 нь орох орон­гүй бол­сон гэсэн мэдээлэл ч бий.

Энэ өвлийн зудын байдал бай­галийн онц ноцтой гамшгийн хэм­­жээнд хүрч ард түмнийг цочирдуулж байна.1944 оны бичин жилийн зуд жин­хэнэ гамшиг байсан гэж ярьдаг хөгшчүүл “Хэ­лэх үг олдохгүй бай­на” гэж халаглаж суугаа аж.

Цас зуданд зориул­сан төсөв баталж, тө­лөвлөгөө гаргах гэж төр засаг хө­дөлж цөхсөөр байтал, өнөөх цас зуд  нь малаас илүү эрдэнэт хү­ний амь насыг авч одсоор байна. Өнөөд­рийн байдлаар арав га­руй хүн гамшигт үзэгд­лийн улмаас амь насаа алдсан байна.

Энэхүү байгаль цаг уурын гамшигт үзэгд­лийн улмаас улсын хэм­жээний 43.6 сая малаас 705155 толгой мал хо­рогд­­жээ. Үүний 75525 бод, 629630 бог мал байна.